Przeskocz do treści

Historia parafii

Goszczyn leży w pobliżu rzeki Pilicy, na starym trakcie z Grójca do Nowego Miasta. Jest to jedna ze znamienitszych miejscowości na południowym Mazowszu. Jej początków, w tym także erekcji parafii, należy szukać na początku XIII wieku. Zdaniem ks. prof. Józefa Nowackiego kościół goszczyński mógł być fundacją nawet dwunastowieczną. Niestety, na ten temat zachowały się w aktach poznańskich skąpe i późne wiadomości. Pierwszą pewną datą dotyczącą Goszczyna jest rok 1382, kiedy to książę mazowiecki Janusz nadał tej starej miejscowości lokację na prawie niemieckim. Książętom mazowieckim przypisuje się również fundację kościoła w XIV wieku. Istnienie tej świątyni sugeruje książęcy dokument wydany w związku z budową w 1416 roku nowego kościoła pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Z dokumentu nie wiadomo, czy chodzi o erekcję, czy tylko o wznowienie dotacji, ale jest w nim wzmianka o parafii goszczyńskiej jako od dawna istniejącej.

W 1425 roku książę Janusz wydał w Bątkowie akt, mocą któ©ego miejscowość Goszczyn zastała podniesiona do rzędu miast wolnych od cła. Otrzymała również przywileje, które pozwalały mieć łaźnię, postrzygalnie i wagę. Zezwalały ponadto, ażeby uzyskane dochody przeznaczano na potrzeby miasta.

Po wcieleniu Mazowsza do Korony król Zygmunt I przeznaczył Goszczyn i folwark Bątków na uposażenie Anny, ostatniej księżnej mazowieckiej z rodu Piastów. Gdy ta wyszła za mąż za Stanisława ze Sprowy Odrowąża, Goszczyn wraz z Mazowszem dostał się królowej Bonie, która w 1539 roku potwierdziła dawne przywileje miasta. W roku 1540 miejscowość została dodatkowo zwolniona od obowiązku dostawy podwód.

Jako miasto królewskie Goszczyn należał do bezgrodowego starostwa bątkowskiego. O pomyślnym rozwoju miasta świadczy dokument lustracyjny z 1560 roku, według którego Goszczyn liczył 421 domów, 70 sitarzy oraz 30 browarów wyrabiających rocznie 755 warów piwa. Niedługo potem, bo w roku 1594, Anna Jagiellonka specjalnym przywilejem zezwoliła na wybudowanie w mieście ratusza i jatek. W 1614 roku król Zygmunt III potwierdził cech sitarzy i nadał miastu cztery jarmarki. Goszczyn rozwijał się wtedy dynamicznie. Sitarze z Goszczyna byli sławni w całej Koronie. Docierali ze swymi towarami nawet do Szwecji i Węgier. Święcicki w opisie Mazowsza (kwartal. Kłosów, str. 105) tak o nich wspomina: "Wszyscy mieszkańcy Goszczyna są wybornymi sitarzami. Sita z końskiego włosa plotą i z łyka lipowego przetaki, służące młynarzom do oczyszczania otrąb. Przedzierają się oni z wielkim trudem do Węgier aż do Mezów i Tryballów".

Pomyślny rozwój miasta Goszczyna trwał stosunkowo krótko... około 100 lat. Ucisk starostów, wojny szwedzkie oraz osiedlanie się ludności zajmującej się przemysłem i handlem w Warszawie - nowej stolicy Polski, spowodowały zubożenie i upadek wielu miast mazowieckich, w tym także Goszczyna. Odtąd Goszczyn stawał się stopniowo osadą rolniczą i zamieniał się w wieś. W 1660 roku miał już tylko 42 zamieszkałe domy, 91 pustych oraz 7 piwowarów. Stan taki utrzymał się również i w wiekach następnych. W 1827 roku miasto liczyło 92 domy i 763 mieszkańców, w tym 108 Żydów. Prawa miejskie Goszczyn utracił po Powstaniu Styczniowym. Stał się wtedy osadą, w której dziś nie ma nic, co by przypominało jego dawną świetność.

Pomimo bogatej przeszłości Goszczyna nie jest znana dokładna data erekcji miejscowej parafii. Brak dokumentów i źródeł historycznych. Przypuszcza się tylko, że parafia powstała na początku XIII wieku, a nawet w wieku XII. Taką hipotezę postawił ks. prof. Jan Nowacki, umieszczając w XII wieku fundację pierwszego kościoła.

W XIV wieku fundację kościoła goszczyńskiego przypisuje się książętom mazowieckim. Do istnienia wtedy w Goszczynie świątyni i parafii nawiązuje książęcy dokument, który został wydany w związku z budową w 1416 roku nowego kościoła pod tytułem św. Michała. W dokumencie tym jest wzmianka o parafii goszczyńskiej jako od dawna już istniejącej.

Kościół z modrzewia wybudowała w Goszczynie w roku 1518 również królowa Bona. Kościół ten, tak samo pod wezwaniem św. Michała Archanioła, konsekrował w 1586 roku bp Stanisław Brzozowski, sufragan płocki. Gdy w 1603 roku parafię goszczyńską wizytował biskup poznański Wawrzyniec Goślicki, świątynia ta była jeszcze w dobrym stanie. Uposażeniem jej i plebanii oprócz całej wsi Broniszew z folwarkiem i czternastoma gospodarstwami włościańskimi były dziesięciny z miasta Goszczyna oraz ze wsi: Długa Wola, Bątkowo, Olszany (Olszamy), Lekarcice, Piekarty, Kozietuły Wielkie, Kozietuły Małe, Kożuszki, Sielec (Siedlec?) i Dylew. Z wydzielonych dziesięcin korzystali wikariusze i nauczyciel.

W tym czasie oprócz świątyni parafialnej stał na przedmieściu Goszczyna mały, drewniany, z jednym ołtarzem kościółek, który nosił wezwanie Świętego Krzyża. Całym jego uposażeniem było sześć i pół grzywien, lokowanych na dobrach Rębiertowo. Kościółek wybudował lub na nowo uposażył w 1555 roku starosta bątkowski Wojciech Łazowski. On również utworzył w Goszczynie szpital, na utrzymanie którego przeznaczył 180 kop groszy pragskich. W tym dziele wspierał go później niewielkimi sumami były pleban goszczyński ks. Benedykt Dzierżanowski oraz miejscowy wikariusz - ks. Jakub Kowalik.

W 1603 roku była w Goszczynie także i szkoła. Bp Goślicki w swoich zapiskach uczynił wzmiankę: "Rektorowi szkoły daje pleban pensyi rocznej dwadzieścia złotych polskich". Losów tej szkoły nie znamy. Później szkołę początkową Goszczyn miał dopiero od 1816 roku.

Dnia 2 lipca 1873 roku o godz. 14.00 wybuchł w Goszczynie od uderzenia pioruna groźny pożar, który strawił modrzewiowy zabytkowy kościół, dzwonnicę i plebanię. Nowy kościół trzynawowy, ale już murowany i w "gockim" stylu, został zbudowany w latach 1873 (1878?) - 1880 według projektu architekta Wojciecha Bobińskiego, staraniem ks. proboszcza Jakuba Gozdka, z ofiar parafian. poświęcono nową świątynię już w 1880 roku, natomiast konsekrowano 18 czerwca w roku 1887, nadając jej tytuł św. Michała Archanioła. Konsekracji dokonał bp Kazimierz Ruszkiewicz z Warszawy. Na skutek wad konstrukcyjnych świątynia zaczęła wkrótce ulegać procesowi niszczenia i trzeba było myśleć o jej niezwłocznej naprawie. Przebudowy i powiększenia całego kościoła według projektu architekta Leona Szyllera podjął się niestrudzony ks. proboszcz Henryk Osiński w latach 1922 - 1930 (1929?). Dokonano wtedy wzmocnienia wieży, przebudowano sklepienie, dobudowano prezbiterium, drugą zakrystię oraz kaplicę Matki Bożej Częstochowskiej. Tak przebudowany kościół jest obecnie piękną trzynawową z wysmukła więżą świątynią, utrzymaną w stylu neoromańskim, a według innych - eklektycznym. Ma cztery ołtarze, chrzcielnicę z XVIII wieku, ambonę, ołtarz soborowy, stacje Drogi Krzyżowej oraz obrazy Matki Bożej Częstochowskiej, św. Stanisława Biskupa i św. Michała Archanioła; ten ostatni z połowy XVIII wieku. Cała bryła świątyni pokryta jest blachą miedzianą.

Obok świątyni znajduje się dzwonnica z trzema dzwonami. Teren przykościelny jest ogrodzony i ma ułożoną z kostki procesyjną alejkę.

W sąsiedztwie kościoła usytuowane są murowane plebanie - stara i nowa, organistówka, stodoła oraz budynki gospodarcze. Te ostatnie są przydatne ze względu na 11,73 ha ziemi parafialnej, która położona jest w pobliżu kościoła. Nową piętrową plebanię wystawił w 1984 roku ks. proboszcz Józef Burza. Mieściła się w niej kancelaria i archiwum parafialne z księgami metrykalnymi zmarłych od 1856 roku. Najstarsza księga ochrzczonych pochodzi z 1871 roku , a zaślubionych z 1869 roku. W 2018 roku kancelaria i archiwum zostały przeniesione do odnowionej i rozbudowanej starej plebani.

Data założenia obecnego cmentarza nie jest znana. Cmentarz leży około 500 metrów od kościoła. Powiększył go w swoim czasie ks. proboszcz Stefan Roguski, a następnie o 1,24 ha ks. proboszcz Henryk Boczek. Na cmentarzu spoczywa jedyny kapłan - ks. proboszcz Józef Burza oraz znajduje się tam murowana kapliczka, zbudowana przez ks. proboszcza Kazimierza Webera. Zabytkowych grobowców na cmentarzu nie ma.

Wracając do historii - parafia Goszczyn liczyła w 1881 roku 3410 dusz i należała do powiatu i dekanatu grójeckiego. Podczas I wojny światowej, gdy proboszczem był ks. Stefan Roguski, parafia Goszczyn liczyła 5000 dusz. W samym Goszczynie mieszkało 1300 katolików i 25 rodzin żydowskich. W ówczesnym Goszczynie znajdowały się: urząd gminy, sąd, trzy szkoły elementarne, stacja zarodowa bydła, maślarnia spółkowa, sklep spółdzielczy spółkowy, dom ludowy oraz sześćdziesięcioosobowa straż ogniowa. W latach po II wojnie światowej parafia Goszczyn była siedzibą dekanatu goszczyńskiego. Obecnie, po reorganizacji struktury diecezjalnej w Polsce (1992 rok), przynależy do dekanatu mogielnickiego.

W roku 1998 do parafii Goszczyn należało 17 wsi, w których zamieszkiwało 4430 osób. Wszyscy byli katolikami i w przeważającej większości trudnili się sadownictwem i rolnictwem. W 2010 roku parafia liczyła 4200 mieszkańców. Miejscowości należące do parafii to: Bądków (dawny Bątków), Broniszew, Długowola, Dylew, Goszczyn, Gracjanów, Jakubów, Kozietuły, Lekarcice, Modrzewina, Nowa Długowola, Olszany, Olszew, Piekarty, Romanów, Sielec i Tąkiele. Podobny wykaz wsi znany jest w 1958 roku. Wymieniał on dodatkowo wsie Józefów i Pelinów.

W Dylewie od kilkunastu lat stoi sporych rozmiarów kościół filialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, natomiast w Bądkowie, Broniszewie, Długowoli, Goszczynie, Kozietułach, Piekartach i Sielcu istniały niewielkie szkoły, do których uczęszczało łącznie 620 uczniów. W roku 2010 szkoły znajdowały się tylko w Bądkowie, Goszczynie, Kozietułach i Sielcu, do których uczęszczało 493 uczniów.

Z parafii pochodzą: ks. Jan Pietrusiński, ks. Stefan Pruś - salezjanin, ks. Henryk Tkaczyk - salezjanin, ks Krzysztof Ukleja i ks. Marek Skowroński.

Wykaz znanych proboszczów parafii Goszczyn

Pleban Marian Kopański, po 1490
Pleban Benedykt Dzierżanowski, 1542, 1544
Ks. Zacheusz Piekarski, kanonik warszawski
Ks. Paweł Głuchowski, 1603
Ks. Jakub Gozdek, 1878, 1887
Ks. Stefan Roguski, 1906-1918
Ks. Teofil Mierzejewski, 1918
Ks. Franciszek Choiński. 1918-1922
Ks. Henryk Osiński, 1922-1935
Ks. Kazimierz Weber, 1935-1947
Ks. Andrzej Kubiak, zm. w Goszczynie 10.12.1948
Ks. Jan Mecheda, 23.04.1947-1963
Ks. Władysław Petecki, 1964-1977, od 1963 wikariusz adiutor
Ks. Józef Burza, 1977-1987
Ks. Włodzimierz Skoniecki, 1987-1990
Ks. Henryk Boczek, 1990-2009
Ks. Arkadiusz Wiktorowicz, od 2009 roku do chwili obecnej.

Artykuł cyt. za Ks. Grzegorz Kalwarczyk, Przewodnik po parafiach i kościołach archidiecezji warszawskiej, tom 1, parafie pozawarszawskie, 2014. Artykuł uzupełniono o najnowsze informacje.